in

Türk basınında ilk sansür

Türk basınında ilk sansür nasıl gerçekleştirildi? Sansür hakkında Ali Kararname neydi? Türk basınında yaşanan ilk grevin sonuçları ne oldu?

Türk Basınında ilk Sansür

Takvimlerden 10 Mayıs 2019. Türk basınında uygulanan ilk sansür üzerinden 143 sene geçti. Biraz tarih kokusu almaya, barındığımız ülkenin basınına ilk sansürün nasıl uygulandığını öğrenmeye ne dersiniz?

Türk basınında ilk sansür uygulaması

Osmanlı’da; ilk gazeteler, devletin çalışmalarını halk ile paylaşma amacıyla yayın hayatına devam ediyordu. Daha sonraları ise özel kişiler tarafından gazeteler çıkarılmaya başlandı.

Bu gazetelerin bir takım önerilerde bulunarak, yeni görüşler yayarak ve kamuoyu ile paylaşılmayan bir takım şeyleri dillendirerek hükümete muhalefet olması devletin keyfini kaçırdı. Dolayısıyla bir takım önlemler almaya sürükledi; sansür hakkındaki “Âli Kararname” çıktı.

Sansür hakkındaki Ali Kararname

Mahmut Nedim Paşa tarafından, 10 Mayıs 1876‘da çıkarılan kararnameyle bütün gazetelere ilk sansür uygulanmış olundu.

Osmanlı basınında çıkan yazılara, hükümet gerekli dikkati göstermiş. Ve çoğu zaman gazeteleri süreli ve süresiz kapatmışsa da basın disiplin altına alınamamıştı. Bunun içinde gazetelerin baskıdan önce denetlenmesi zorunluluğu geldi.

Ali Kararnamesindeki hükümler çerçevesinde önce, resim ve karikatürlere sansür konulmuş. Yurt dışından getirilen yayınlar daha sıkı bir denetim altına alınmış. Son aşamada ise ülkedeki gazetelerin, Matbuat Dairesi ve Valiliklerce denetlenmeden yayımlanamayacağı ilan edilmişti.

Basının gösterdiği tepkiler üzerine Mahmut Nedim Paşa görevini bıraktı. Yerine gelen Mütercim Rüştü Paşa ise iki gün yürürlükte kalan kararnamenin kaldırıldığına ilişkin bir kararname yayımlamıştı.

Türk basınında ilk sansür geniş tepkiler yarattı

Basiret Gazetesi; sansür kararnamesini yayımladıktan sonra, altına “Matbaamızın makinesi kırıldığından birkaç gün gazetemizin neşrine muktedir olamayacağımızı müşterilerimize ilan ederiz” diye yazarak, sansürü protesto etmiştir.

Sabah Gazetesi de (1875) ilk gün, sansürün yasakladığı yazıların yerlerini boş bırakarak yayınladı. Gazete, iç ve dış haberleri genellikle ikinci ve üçüncü sayfalarında verdiği için bu sayfaların yarısının yazısız çıkması, okurlara sansürlenen haberlerin içeriğini açıkça göstermişti. Gazetede sansürlen yerlerin beyaz bırakılarak yayınlanması yöntemini dünyada ilk kez uygulayan Sabah Gazetesi editörü Şemseddin Sami’dir.

Türk basınında ilk grev

1901 yılında, İkinci Abdülhamit’in tahta çıkışının 25. yıldönümünün kutlaması oldu. Bu vesileyle o güne kadar gazetelere yapıştırılan pul vergisi, basını hoşnut etmek amacıyla kalktı.

Pul vergisi kaldırılınca, her gazete ortalama 80-90 liralık bir gelir artışı sağlamış. Ve gazete patronlarının geliri belirli ölçüde artmıştı. Bu nedenle gazetelerde çalışanlar da bu gelir artışından pay istemişlerdi. Bu isteğin öncüsü ve düzenleyicisi Abdullah Zühtü olmuştu. O zamana kadar Sabah Gazetesi başyazarı olan Mahmut Sadık, iktidarın gazabına uğrayıp Kudüs Tahrirat Müdürlüğü göreviyle İstanbul’dan uzaklaştırıldığından, Abdullah Zühtü gazetenin başyazarlığını yapmaktaydı.

İkdam Gazetesi‘nin yazar kadrosundaki Babanzade İsmail Hakkı ve Ali Reşat ile gizli görüşmeler yapan Abdullah Zühtü, bu haklı istek için görüş birliği sağladı. Ve “aylık artırma isteği” iki gazetenin imtiyaz sahiplerine yeniden gitti.

Hiçbir konuda birleşemeyen İkdam sahibi Ahmet Cevdet ile Sabah sahibi Mihran Efendi, bu konuda anlaştı. Gazetecilerin isteklerine olumsuz cevap verince, söz konusu gazetelerde çalışanlar greve karar vermişlerdi.

Bu olayın ilginç yanı ise o güne kadar Osmanlı Devleti’nde grev yapılmamış olmasıdır. Bununla birlikte, grevin nasıl yapılacağını henüz kimse bilmemektedir.

Daha sonrasında gazeteciler kendi aralarında bir toplantı yaparak yalnız işi bırakmakla yetinmedi. Bir gazete çıkartmak kararı almışlardı. O sırada satış yapamayan “Saadet” gazetesi mevcut bulunduğundan, bu gazeteyi kiralama düşüncesi doğdu. Ve her yazar tarafından, ilk sermaye olarak ödenen 25’er liralarla “Saadet” yayın hayatına başladı.

Ancak, o güne kadar birbirleriyle çok şiddetli rekabet halinde olan işverenler, yani Ahmet Cevdet ile Mihran Efendi, grevcilere karşı anlaşmışlar ve eski gazetecileri, İkdam ve Sabah gazetelerinde toplayarak, gazetelerini yayımlamaya devam etmişlerdir. Bu durumda da okuyucular, gazetecilerin grev yaptıklarının farkına bile varmamışlardı.

Türk basın hayatında ilk grev böylece olumsuz sonuç aldı Grevciler borçlarını ödeyemediklerinden Saadet Gazetesi‘nden kovulmuşlar ve açıkta kalmışlardır.

Medya Basın Yayın Komisyonu tarafından oluşturuldu

Medya basın yayın hayatına yönelik tüm içerikler Medya Basın Yayın Komisyonu tarafından özenle hazırlanarak, 'Medya Basın Yayın' kategorisi adı altında arşivlenmektedir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Bilecik Gezi Rehberi

Bilecik Gezi Rehberi: Bilecik’i yakından tanıyın

PETVET Dergi

PETVET Dergi nedir? (Nuran Ergün röportaj)